Wańkowicz ogromny

Opublikowano 9 sierpnia, 2026, autor: Moje Książki

„Wańkowicz” jest biografią przerażającą. Przestraszy nas nie tylko swoją objętością. Grzęźniemy  w pierwszych rozdziałach i tych o przodkach, i dalej wpadając w wir przemian dziejowych początku wieku. Łukasz Garbal nie idzie na kompromis, zestawia wszystkie fakty i dowody, śledzi Melchiora i wszystkich wokół niego, aż strach zapytać skąd ta zawziętość i umiłowanie szczegółów, które sprawdzone i wyśledzone zapełniają kolejne strony. Wir wydarzeń, w które mieszał się Wańkowicz przytłacza, a wystarczyłoby romantycznie opisać koniec majątku rodowego oraz  historię z żoną. Brniemy mozolnie i niektórzy się zniechęcą a nieliczni zafascynują przemianami na kresach przed wojną. Wańkowicz wówczas tam szaleje, wikła się w  przeróżne   projekty, za co może nawet trafić przed pluton egzekucyjny.  Dalej ledwo udźwignąłem, ale grzbiet wspaniale uzupełnia serię Czarnego, a postawiony obok Stryjeńskiej łagodnieje.

Na szczęście wybuchła wojna. Rzuca Wańkowiczami po całym świecie,  a pisarz walczy o przetrwanie, próbując zarabiać na życie pisaniem

Ciekawił mnie moment powrotu do kraju i decyzja, którą właściwie podyktowały warunki życia  na emigracji, gdzie Wańkowicz został zmarginalizowany, tymczasem kraj dawał mu poczucie przydatności. Walka z cenzurą o Monte Casino to osobna historia, gdzie robotnik kupuje Przekrój dla fragmentów Wańkowicza albo  wypadek ciężarówki z nakładem książki rozgrabionym przez przypadkowych ludzi. Jednocześnie pisarz żebrze o pieniądze, żeby utrzymać się w Ameryce, a złotówki zalegają w kraju.

Garbal intryguje szczegółami, o których nigdy byśmy się nie dowiedzieli bez poważnych studiów biograficznych. Wańkowicz trafia dzięki stypendium  na plaże Słonecznego Patrolu,  studiuje   nawyki żywieniowe Amerykanów,  wielkość dziury w donatach  i dziwi namiętnością do „keczopu,” który zdobi każdy stół w restauracjach.

Wańkowicz i samochody, albo kraksy Melchiora, to jedna z wielu ciekawostek, którymi Garbal  przeplata życiorys pisarza. Z cenzurą walczył, drukując usunięte fragmenty w Kulturze, za co Giedroyć go ganił. Wracając do kraju na tym samym Batorym przedwojennym rozpoczyna ostatni rozdział, chyba najbardziej poplątany.

Groteskowa historia z wyrokiem nigdy nie egzekwowanym – ciekawy jestem rozmowy  osobistej z Gomułką – tu można by stworzyć całkiem filmową nowelę.

„Wańkowicz” rozpływa się w końcu w marazmie początków lat siedemdziesiątych, ale im bliżej nas tym więcej   uproszczeń, jakby pisarzowi dano już spokój na finiszu.

Melchior Wańkowicz był ikoną życia literackiego w Polsce, był monumentem, opoką, podstawą moralną, wojownikiem nieustraszonym, reporterem  z przedwojennym sznytem.

Biografia Garbala  przypomina tego minotaura, tylko komu? Wańkowicz z pewnością zasłużył na tak doskonałą biografię, ale strzechy raczej nie dostrzegą tego tomu; jego miejscem stanie się zakurzona półka biblioteki, lub kolekcjonerska  półeczka  ambitniejszego czytelnika.

Przekopałem się przez ogromny tom z zawziętością, chyba też żeby powspominać półkę  gierkowskiego segmentu, gdzie za szybką  gubił się niepozorny tomik „Ziela”, do którego nigdy nie zajrzałem, a potem  w okresie zakupowym  dorobiłem się pierwszego tomu albo „Karafki” albo „Anody i katody”, do dziś nie wiem, ale pisarz już nie żył, a ja pamiętam zachwyciłem się tym grubym tomem i długo szukałem drugiej części, aż zapomniałem i o podziwie , poszukiwaniach, nie mówiąc już o Wańkowiczu .Kolekcję uzupełnia  wciśnięty gdzieś tomik „Monte Casino”, którego ja już nie odnajdę.

Przywrócony na chwilę Melchior wart jest   takiej niesamowitej  biografii i nie zdziwiłbym się  gdyby szacowne jury tegorocznej NIKE doceniło harówkę autora, ale  podskórnie czuję, że szansę na powrót Wańkowicza zniweczy  „Null”, którego w odróżnieniu do Garbala nie doczytałem.

Zaszufladkowano do kategorii książki | Otagowano , , | Dodaj komentarz

Tomek

Opublikowano 2 maja, 2026, autor: Moje Książki

Zawsze uważałem go za rówieśnika i nie jestem w stanie przypisać   młodzieniaszka, który był  moim idolem od zawsze, do starszego rockmana z twarzą pobrużdżoną  doświadczeniem.

Chciałem z miejsca wejść w te wspaniałe czasy, kiedy  wycinałem ze „Świata Młodych” i „Na Przełaj” artykuliki z niewyraźnymi zdjęciami Brylewskiego i Tomka. Do dziś pamiętam, że Kryzys zaczynał jako Kryzys Romansu, choć do dziś nie odnalazłem śladu tej nazwy  w żadnych opracowaniach. Muzyczna historia otwiera się pod koniec tego tomu wspomnień, z nadzieją na drugą część biografii.

Lipiński  sięga daleko i opisuje dzieciństwo i młodość z pozycji zbuntowanego dzieciaka, obciążonego dodatkowo  traumą  ojca, ignorującego syna z nieprawego łoża. Wspomnienia  Tomka splecione są mocno z Warszawą . Chłopak nieprzeciętny opisuje swoje bunty i odkrycia. Utalentowany plastycznie po rodzicach mógł skręcić w stronę innej sztuki, lecz okoliczności  wybrały dla niego karierę muzyczną.  Przez większość książki śledzimy perypetie dorastającego młodzieńca, aż w końcu dostrzegam ten czas przełomu i czuję klimat, który zapamiętałem jako przejście w inny wymiar odczuwania świata, kiedy wychyla się nadzieja na wolność, a światem zaczyna rządzić inna muzyka, a my z Mirkiem Ch. tłukliśmy się pociągami na Festiwal Muzyki Młodej Generacji do Sopotu. Popsesion 81 to przygoda, gdzie kompletnie nie pamiętam  muzyki, poza może  debiutem TSA, który kompletnie mnie nie poruszył, bo byłem zawiedziony , że nie dojechaliśmy  na Kryzys, o  którym marzyłem i przez który tam się znalazłem, śpiąc pod kasami na mikroskopijnym dworcu w Sopocie.

Ładnie wydany pierwszy tom autobiografii Tomka Lipińskiego obfituje w przygody zbuntowanego  indywidualisty, gdzie czytam o nieprawdopodobnych ucieczkach od wojska w Bieszczady, kiedy mnie nie śniło się nawet że tak można – beztroski Tomek dorastający w innym klimacie, to dobry przykład tej artystycznej rewolty z końca lat siedemdziesiątych. Mało wtedy rozumiałem błąkając się w nocy po dworcu poznańskim,  w drodze do Sopotu unikając milicji czającej się na inaczej ubranych dzieciaków.

Lipiński  chwali się swoimi rysunkami i dobrze wyjaśnia przełom jaki się dokonał w  systemie, kiedy muzyka przełamała schematy  i dlaczego z miejsca stałem się fanem Kryzysu.

Śledzę Tomka w mediach społecznościowych i oglądałem kilka  wywiadów promujących książkę i dalej widzę tego samego Tomka, lekko zasmuconego, jak wtedy kiedy w klubie Kolor we Wrocławiu kończył swój występ bo zbierała się już kolekcja dzierlatek gotowych rozpocząć swoje  dyskotekowe harce. Legenda   ustąpiła szmirze i niebotycznie ucieszył mnie renesans muzyki Tomka  i jego samego  znowu na pierwszej linii, może w związku z książką, która ma mieć dalszy ciąg, którego wypatruję niecierpliwie.

Zaszufladkowano do kategorii książki | Otagowano , | Dodaj komentarz

Palacz czyli proza zagmatwana

Opublikowano 11 kwietnia, 2026, autor: Moje Książki

Najdziwniejsza powieść Franza, pisana w szczególnym dla niego czasie, z pierwsza częścią, którą traktował jako odrębną całość,  jest odstępstwem od dotychczasowych traumatycznych  treści. Młody Karl staje przed  nową perspektywą, przybywa do ziemi obiecanej i po krótkim epizodzie i nieporozumieniu z palaczem, staje się szczęściarzem  odnajdującym się nagle wśród bogatych i wpływowych person. Dostaje nawet własny fortepian. Kiedy spodziewamy się  błyskotliwej przyszłości Rossmanna, wkrada się  podstępny duch Kafki, potrafiący zaplątać sznurówki  nieodwracalnie. Zaczyna się ten niepokój od propozycji wyjazdu w odwiedziny do przyjaciela wuja, a sam proces rozmowy na ten temat jest już podejrzany, bo  wuj nie oponuje, ale ostrzega, piętrzy  jakieś niedomówienia, utrudnia, mataczy, a bohater wije się jak piskorz, przy zachętach zapraszającego, ale tu wszystko jest jakieś podejrzane, pełne wymówek i zwodzenia. Gdyby Karl nie był już uspokojony nową sytuacją życiową, wyczułby podstęp związany z wyjazdem i późniejszymi wypadkami, przepychanką z Klarą, listem od wuja, który wszystko zaplanował perfekcyjnie i nawet ten śmieszny  wymóg, żeby list odczytać po północy, ma swoją wagę i wymowę.

Kiedy zdaje się nam, że wreszcie Franz oddaje nam utwór niemalże przygodowy, wsącza w stronice te swoje udziwnienia charakterologiczne, zaczyna szafować własnym samopoczuciem i kiedy widzimy, jak Rossmann  zostaje wepchnięty do pokoiku z podejrzanymi typami , zamiast uciec stamtąd, odczuwa skrupuły, że to będzie źle odczytane przez gospodarzy – to cały Kafka, delikatny i uważny, przedkładający uczucia obcych nad własny interes.

Powieść toczy się dziwacznie, bohater udaje się z dwoma obwiesiami w drogę i z miejsca widać, że nic dobrego z tego nie wyjdzie. Franz opisuje Amerykę tak, jak to sobie wymyślił i pewnie opierał się na czymś co pozwoliło mu snuć te obrazy Nowego Jorku czy raczej jego przedmieści.

Z wolna wchodzimy w koleiny klasycznego Kafki, czyli kobiety przejmują Karla, uzależniają, prowokują, oplatają sobą jak pajęczyce. Biedny bohater  usypiany początkową życzliwością wpada w schemat znany z klasycznych kafkowskich historii. Po niegodziwcach przychodzi ukojenie  wśród kobiet, które jednak potrafią Rossmanna postawić w niezręcznej sytuacji i przeszkadzają mu ukoić się złudnym szczęściem.

Proza usprawiedliwiająca – pisarz niczym dokładny skryba pragnie wszystko wytłumaczyć, jeśli czasem zjedzie na manowce, z miejsca wszystko musi wyjaśnić. Delikatnie objaśnia każdą wadę opisywanej postaci, jednocześnie tę postać tłumaczy i usprawiedliwia jej pozornie złe uczynki, czasem tak błahe, że aż szkoda papieru, żeby je opisywać.

Karl wpada w maszynerię hotelu i zaraz wyłaniają się przeróżne osobowości wokół niego, Franz opisuje każdy niuans pracy Rossmanna i zanudza opisem pokoju w którym sypia, choć mógłby dostać osobne lokum, ale to wymagałoby  życzliwości obcych osób, a na to nasz bohater nie potrafi przystać.

Rzecz jasna przychodzi katastrofa, bo  musi. Nasz pisarz uwielbia komplikacje i korzysta z każdej sytuacji, ażeby  pokombinować sobie  ustatkowanym niewiele, ale zawsze, windziarzem. Rozpoczyna się szarpanina biednego Karla i nawet zgromadzone wokół dzieci patrzą na  chłopaka z odrazą, nie mówiąc już o policjancie, czy obwiesiach, którzy wrócili, żeby zepsuć wszystko co Rossmann zbudował.

Dochodzimy do grubej Bruneldy i tam panuje totalny rozjazd – widać jak Kafka zbliża się do końca i jak  rzeczywistość burzy  założenia powieści amerykańskiej. Rossmann wywalony na balkon razem z fałszywym przyjacielem  tkwi w jakiejś malignie , uwięziony w kleszczach  okoliczności przerażającej  śpiewaczki. Bójka, która kończy się snem Carla, wprowadza wreszcie spokój  w rozbuchanej i dynamicznej scenie walki-ucieczki  nieszczęśliwca z łap trójki sadystycznej kompanii, której celem jest zawładnięcie chłopakiem, w niewiadomym celu.

Każda z postaci, kręcąca się wokół bohatera  wciąga go w swój wir bezwiednie, choć Karl jakoś tak,  pośrednio wyciąga do niej nie rękę ale całe ciało. Karl swoimi postępkami krzyczy  o pomoc, a tym wołaniem jedynie pogarsza swoją pozycję, przyciągając rzeszę typów, skupionych na sobie  i traktujących Karla jak drogę do własnych celów.

Karl zostaje przyjęty do teatru Oklahoma i co dalej? W zakończeniu  przekazanym  podobno Brodowi  bohater godzi się z rodziną i wszystko kończy się szczęśliwie. A jednak w Dzienniku  Kafka  postanawia uśmiercić Karla. Zagadka typowa dla Franza, niezdecydowanego nie tylko w kwestii małżeństwa.

Powieść zaczęła powstawać we wrześniu 1912 roku, zaraz po napisaniu „Wyroku”. Powstała pierwsza wersja utworu, lecz kiedy Kafka skończył „Przemianę” pod koniec 1912  zarzucił  swój pierwszy większy projekt. Wrócił do niego  w marcu 1914 roku i wtedy postanowił wydać  oddzielnie  pierwszą część zatytułowaną „Palacz”, z której był naprawdę zadowolony. Doskoczył do powieści w okresie  szczególnej weny twórczej, kiedy to napisał „Proces”, jesienią 1914 roku.

Maks Brod  wydał powieść w 1927 roku pod tytułem „America”. Właściwie to Kafka nazywał swą powieść „Zaginiony” o czym pisał w listach do Felicji Bauer, a w rozmowach z przyjaciółmi nazywał powieść „amerykańską”.

„Ameryka” to nietypowa proza  w twórczości Kafki, jakby bardziej realistyczna, przystępna i znośna w czytaniu, a przecież tak łatwo wyłuskać z niej istotę osobliwości pisarza, cały ten chaos istnienia  skomplikowanego. Trzeba pamiętać, że kiedy zaczynał ją pisać stał niejako na początku własnego  pokręconego stylu, a późniejsze przymiarki do powieści, określały aktualny charakter z którym zmagała się jego dusza.

„Ameryka” nie jest  zachwycającą powieścią, widać, że pisarz doskakiwał do niej w różnych okresach swojego życia, stąd nawet stylistycznie jest porwana, ale uważny obserwator  dojrzy te smaczki  kafkowskie, te rozważania snute od niechcenia, z których potem zakwitnie czy to „Proces” czy „Zamek”.

Mam takie wydanie z 1989 roku „Czytelnika” z koślawymi,  pogrubionymi literami i mrocznym portretem na okładce. Książeczka zalatuje stęchlizną, choć trzymałem ją zawsze wśród  zacnych towarzyszy niedoli, lekko zapomniana i choć kosztowała 850zł, traktuję ją  jak tego oczekuje.

Pasowałaby jak ulał do kolekcji artefaktów, które miłośnicy zostawiają na grobie Hermana, Julie oraz ich niepokornego syna.

Zaszufladkowano do kategorii książki | Otagowano , , | Dodaj komentarz

Zyta 02

Opublikowano 8 lutego, 2026, autor: Moje Książki

Jakoś tak późno zachciało mi się  sumować zeszły rok i przeglądam tytuły, nawet już mam tekst skończony i nagle – przecież jasna cholera uciekła  mi Zyta gdzieś ta Rudzka mi zaginęła, a była już przeczytana i napisana i porównana do pierwszej  podobnej.

Olśniony odnalazłem zagubiony tekst gdzieś pomiędzy Chagallem a  Kafką, była ta niepokorna kobieta Przytaczam:

Wskoczyłem w swoją drugą Rudzką z niecierpliwością, przygotowany na wszelakie odloty, bo na debiutanta nie trafiło, a „Ten się śmieje kto ma zęby”, zaliczone były  po ukazaniu się wkrótce, nawet przed Nike.

Z wyglądu Rudzka może być własną bohaterką i czy ją widzę czytając „Tylko durnie żyją do końca”? Czuję z miejsca, że Rudzka chce nam coś powiedzieć o życiu i jest to ciąg dalszy mojego debiutu z nią – jakby ta sama kobieta, żaden demon intelektu i urody, nawet gorzej, mało atrakcyjna i przyziemna lewaczka, pokazuje jak się to robi. Na własnych warunkach ustawia sobie świat i gnije w nim ku utrapieniu otoczenia. Nie ma tu żadnej ciągłości, akcji, wydarzeń, dzieje się mało, przebłyski jakieś, dygresje, opisy, przyroda, rzeka i dwaj partnerzy, którzy plączą się jak smród po gaciach.

Zyta płynie prozą w sprawdzony już sposób, bezczelnie, bez ogłady, z wyższością, w języku własnym, ironicznie, ordynarnie. Ten sposób pokazywania rzeczywistości nigdy się nie nudzi, bo Rudzka barwi go humorem, zbitką słów, degeneracją powiedzeń, wygłupem. Jak dotąd nie wykoleiło to jej prozy, ale jak pójdzie w zaparte dalej tak samo, to się zakopie, jak czterej pancerni w schemacie własnego błocka.

Wuefistka z cycem , czyli jedyną atrakcją, mężczyzn traktuje wybiórczo. Tych dwóch co ma, nie wybierała- sami się napatoczyli. Chleją razem bimber i śpią.

Lida nie kocha, Lida pływa w rzece, codziennie. Rzeka jej towarzyszką. Inne chłopy z nią nie po drodze. Ojciec czasem zawita, ale ku niezadowoleniu, jakby jedynie Lidę umieścić w geneaologii, córka bogatego adwokata, nie poszła w ślady. Trafił się nawet znany kiedyś aktor z potrzebą zaliczenia cyca Lidy, ale go rozczytała i znudzona uciekła na motorze. Tak że chłopy marnie się prezentują u Zyty,  wybrakowane modele, choć kobietom Rudzkiej pasują. Jest to jakiś jednak przekaz literacki  czy życiowy autorki, żeby facetów tak z kopa tratować. Z drugiej strony te jej panie też cudownością nie grzeszą, te pokraki życiowe choć mają się dobrze, tęsknią za czymś czego nie potrafią wyrazić – wszystkie te opowieści Lidy to jedynie maska, pozór, w środku Lida chciałaby rzucić tych pijaków i popłynąć z rzeką na skraj. Rudzka wymyśliła Lidę jako prowokację, pokazała ją jako karykaturę, żebyśmy się śmiali, a właściwie mamy ją podziwiać, za beztroskę w przegrywanej egzystencji. Każdy może urządzić się jak mu się podoba i nawet jak nie wyjdzie filmowo, to jednak ma się to na własność, swój świat, w którym umoszczona Lida próbuje być szczęśliwa.

Zyta Rudzka wpadła w pułapkę kolein stylistycznych, uczyniła z tego  swój znak rozpoznawczy, ale  nie pożyje z tym  długo, bo już i teraz od połowy czytania, chce się zmiany, wyjścia z tej ironii, z tej kpiny z wszystkiego i nawet o zgrozo, przestaje się lubić Lidę, zanurzoną we własnym sosie, jak Zyta we własnej manierze literackiej.

Rudzka pisze się sama, płynie wartko, ponosi Zyte zdaniami, gdzie czasem  pobudka, ładne skojarzenie, jak to w stylu spojrzał na mnie jakby w telefon zerkał i potem znów trafione skojarzenia, cudne zdanka , figlarne, bezmyślne sploty, budujące klimat, oparte na tym wszystko w tej prozie i nawet zdechły Elvis nie przeskoczy stylistycznej układanki z Lidą w roli, w lesie, z tymi dwoma łajzami  w tle. Wuefistka nie do tańca do bimbru lepiej, przekreślona  gimnastyczka, cyckami naznaczona, twór nie kobieta, a jednak…

Zaszufladkowano do kategorii książki | Otagowano , | Dodaj komentarz

Co nam powiedział Brod o przyjacielu Kafce?

Opublikowano 1 lutego, 2026, autor: Moje Książki

Pachnąca kurzem i stęchlizną czarna książeczka z wielką literą K, przynosi mamrotania Maxa o swoim przeznaczeniu jakim w końcu został pisarz Franz Kafka.

Znajdziemy tam na przykład opis pokoju, w którym studiowali Platona, żeby nie zapomnieć greki, ścianę, która wbiła się Maksowi w pamięć. Wyjaśnienie dlaczego Franz rozpoczął studiowanie chemii i szereg szczegółów, za które Brodowi należy się order.

Kafka przez Broda, przepuszczony, jego oczami, Franz  jest Maxem, nie ma innej opcji. Przyjaciel ulepił sobie Kafkę na własny użytek, bo przecież Brod istnieje tylko dlatego, że poznał Franza.

Ta pierwsza biografia pisarza, zawiera szereg faktów, sytuacji, epizodów, doskonale znanych każdemu miłośnikowi, ale to tutaj właśnie Max przytacza te ikoniczne wspominki, jak ta niewiarygodna, kiedy na wystąpieniu ważnego urzędnika Franz zaczyna się szaleńczo śmiać, co dziwiło mnie i w serialu o pisarzu, czy u Holland, a jednak ponoć to fakt, o którym Brod napomina.

Kawałki z  życiorysu wchodzą z tej książeczki do kanonu literackiego, stąd  uważnie czytam nawet pisane przez Kafkę instrukcje dla pracowników będące częścią pracy pisarza w towarzystwie ubezpieczeniowym.

Paradoksem tej biografii jest to, że wcześniej poznałem wszystkie anegdoty, które znajduję u Broda. To on ukształtował  wizerunek  Franza, będąc jego przyjacielem widział proces stawania się udręczonym pisarzem, którego pokazał nie tylko w tej biografii, ale przez całe swoje życie dbał o pośmiertną sławę Kafki.

Brod pisał tę biografię od serca, nie da się kwestionować jego oddania przyjacielowi, ale czasem zdawało mi się, że zbyt przesadnie skupia się na tragedii uwięzionego w codzienności autora – Brod  widzi Kafkę przez jego narzekające na obowiązki, dzienniki i wspomnienia rozmów z przyjacielem. A wiadomo z innych źródeł, że ci młodzi jeszcze mężczyźni potrafili się nieźle zabawić, wypić i prowadzać z dziwkami, co Max preferował a Franz zapewne wstydliwie akceptował. Chciałoby się wysupłać z tej opowieści trochę smaczków, które niestety Max zabrał do grobu, a niewątpliwie będąc tak blisko przyjaciela wiedział więcej niż Kafka zanotował w dziennikach.

Klasyczne anegdoty, powiedzenia i sytuacje przeplatane tu są tymi innymi, które nie weszły do kanonu, lub które samodzielnie moglibyśmy wyłuskać z dzienników lub listów, a tu u Maxa jawią się niczym meteory nowości, wydobyte tylko dla nas. Widzę więc wyraźnie tę scenę zachwycającą, kiedy poważni panowie w garniturach sadowią się z namaszczeniem w oczekiwaniu na czytanie kafkowskiego „Procesu”, co z pewnością jest wydarzeniem dla tej kliki. Franz zaczyna czytać i my wiemy jak wygląda ten początku koszmaru Józefa K. I co następuje?  Rozpoczyna się rechot – sytuacje są tak przerażająco absurdalne, że słuchacze się zaśmiewają, a w końcu i sam autor, nie potrafi się powstrzymać i śmieją się wszyscy. Jakże to jest filmowa scena i szkoda, że nie mogłem zasugerować tego np Agnieszce Holland.

Brod stara się opisać przyjaciela chronologicznie, opierając się na wzajemnych relacjach, kiedy Max śledził nastroje Kafki, zapisywał w swoim dzienniku, przypominał sobie sytuacje i sceny  wynikające z humoru lub stanu zdrowia Franza. Trochę zabrakło mi  epizodu z poznania Felice i późniejszych kontaktów z nią, opinii o tej  kobiecie mogącej odmienić literaturę XX wieku, co częściowo jej się udało za sprawą choćby „Wyroku”.

Interpretacje Broda wprowadzają lekki chaos, nie wiem jak traktować te wnioski recenzenckie i wyjaśnianie kontekstów w pisarstwie Franza. Szczególnie uderza szeroki zamach na „Zamek” i wtłoczenie w sens powieści losów  narodu wybranego. To się zazębia, Brod ładnie przekonuje przykładami do swojej teorii, zwłaszcza, że wiadomo jak poważnie Kafka traktował swoje żydostwo.

Nie da się jednoznacznie ocenić Maxa Broda – mógłby to uczynić jedynie sam Franz, w jakimś eseju o Maxie przyjacielu, którym niewątpliwie był, albo o tym, jak zdradził i  jak bardzo zawstydzony jest obecnie Kafka,  obserwując szaleństwo z suwenirami z jego życia.

Wstrząsające są te końcowe opisy odchodzenia Kafki, jego choroba i przerzucanie tego kruchego ciała z Pragi do sanatoriów, ta podróż odkrytym autem w deszcz i wichurę, kiedy Dora zasłania Franza swoim ciałem, heroizm  przyjaciół czym jest przy cierpieniu pisarza, nie mogącego nawet się skarżyć, bez głosu, bez sił. Umieranie Kafki  stara się Brod odtworzyć szczegółowo i z pewnością jest to najbardziej wiarygodne świadectwo i tylko Dora dałaby relację mocniejszą emocjonalnie. Brod podkreśla oddanie nie tylko Dory, ale wszystkich najbliższych  pragnących ulżyć cierpieniu przy nieuchronnym końcu, o którym Franz wiedział, że szybko nadejdzie.

Końcowy rozdział dopuszcza inne osoby, które znając Kafkę, mogłyby dodać więcej do relacji Maxa. Brod wspomina Janoucha, który notował rozmowy z Franzem w tym dziwnym czasie, kiedy trwała wymiana korespondencji z Mileną, której Brod przypisuje rolę kochanki, z którą Franz chciał zmienić swoje życie, a która ostatecznie go rozczarowała, porównując tę miłość do związku K z Friedą w „Zamku” i sugerując wpływ otoczenia jak to było w powieści, na losy tego związku.

Zawsze mi się zdawało, że to Milena nie udźwignęła  wymagań Franza co do ich przyszłości, ale nie wierzyłem w zaangażowanie Kafki, podobnie jak to było przy Felice. Franz raczej fantazjował o związkach, wiedząc, że nie jest zdolny do wspólnego życia – dopiero Dora go „przyszpiliła” swoim oddaniem i miłością, że nawet chciał się żenić.

Książka Broda skłania do wielu przypuszczeń i fantazji – jak to naprawdę mogło być z tym Kafką, który obrósł taką legendą, że gdyby zmartwychwstał  musiałby uciekać na Księżyc  przerażony  swoim życiem  utkanym przez krytyków całego globu. Przyjaciel stara się  szczerze komentować życie Franza, ale  nadaje wspomnieniom  mocno osobisty, nostalgiczny wyraz. Kafka jest tu pomnikowy, a Brod odsuwa najmniejsze choćby  skazy na jego charakterze.

 

Zaszufladkowano do kategorii książki | Otagowano , , | Dodaj komentarz

Po Ignacym Reisefieber

Opublikowano 16 listopada, 2025, autor: Moje Książki

Miało tego nie być. A tu nominacja do Nike – a jeśli cholera, dostanie?

Przekładam „Ludzi z nieba” od miesięcy, nawet mi się z Jarno pokiełbasił ten Karpowicz, że nie wiedziałem co czytam.

Eksperymentator Ignacy  wyrzucił z siebie dziwadło, którego filisterskim umysłem nie dogonię, ale ma to siłę przyciągania, jak najlepsze wino  wytrawne.

Nie ma co wchodzić w  plan akcji, ciągłość, co do siebie ma przystawać, a co się oddzielić? Ponoć to Żwirko i Wigura, taki park znam, gdzie mi rower Sokół podwędzili, ale nie znajdziesz biografii w tym splątaniu, to błyskotliwa proza, wyjęta dla radości konsumpcji.

Gubiłem się pierwszymi rozdziałami, smakowałem momenty, przerywałem, zapominałem. Potem po Moskwie nastała Kora i tu już było fajnie. Dziwaczka, wulgarna, wariatka – rozśmieszyła wykładem dla panien o poezji, aż żal, że nie chce mi się cytować, a warto by było.

Karpowicz w tym swoim kolorowym swetrze przyćmił nawet okładkę zwyciężczyni, zadumał zgarbiony Michnik a Ignacy zniósł ceremonię dzielnie, jakby wiedział z miejsca, że nic nie dostanie, bo kto to przeczytał do końca – ja jeszcze mam kawałek i odliczam strony.

To proza pozująca, manieryczna i popisowa, można lekko posmakować, pośmiać się z dziwacznej rodziny Kory i jej brata bliźniaka. Ignacy zapowiadał się do tego od pierwszych swoich książek, czaił z prozą poboczną, próbował uciec z :”Sońką” albo „ Miłością”, lecz natura przezwyciężyła wszystko i mamy Karpowicza jakiego sobie wymarzył.

Pisanie dla samego stylu nie kończy się szczęśliwie – można jednorazowo coś ugrać, ale na dłuższą metę to się nie opłaca. Nie chcą czytać. Podobnie ma Zyta Rudzka, wpadła w manierę i jak teraz z tego wyczołgać się?

Karpowicz dobrym pisarzem jest i szkoda, że wpadł w koleiny, z których musi się sam wyciągnąć za włosy jak baron Münchhausen.

Nie popełnił błędu tego Mikołaj Łoziński, którego debiut wywlokłem z tylnych rzędów, cudem nie wiem jakim i wróciłem po latach od zaliczenia i jeśli czasem zastanawiam się do których książek trzeba wracać, to teraz już wiem, że do tej warto było. 25 lat i wystrzelić z taką dojrzałością – to chyba jedynie Engelking  zdawał mi się zawsze młodym pisarzem wyrzucającym z siebie dorosłe dzieła.

Po 20 latach „Reisefieber”  smakuje jeszcze lepiej, a  późniejsze Stramery  jedynie potwierdziły umiejętności.  Los  matki i syna przypomina mdłości podczas oglądania Bergmana. Łoziński opisuje stany uczuciowe i myśli, jakby to on był Danielem zmagającym się pamięcią po zmarłej matce. Jesteśmy też w myślach Astrid, wiedzącej, że umrze, porządkującej się i zamykającej  życie na własnych warunkach. Jest zimno a zbyt krótko obcięte paznokcie są niczym wobec  przyłapania starej matki z kochankiem z blizną na brzuchu. Uwiera ta proza w ostateczności, jest obrzydliwie naturalistyczna i ma z drugiej strony posmak, który przyciąga, jak stanie twarzą w twarz ze śmiercią.

Po Łozińskim  Karpowicz smakuje jak tiramisu po grochówce

Zaszufladkowano do kategorii książki | Otagowano , , | Dodaj komentarz

Bracia Kafki

Opublikowano 4 października, 2025, autor: Moje Książki

W zapowiedziach dostrzegłem biografię Kafki, ale zaraz autor wydał się znajomy: Pawel, wiedziałem, że to nie ten od saren, którego biografię studiowałem niedawno. Ernst Pawel był mi znany  z okładki potężnego tomiska, z których to cegieł słynęło wydawnictwo Twojego Stylu, rzucając na rynek nietypowe biografie słynnych postaci, z żonami pisarzy na czele. Tenże Ernst Pawel pojawił mi się na półce z portretem Franza Kafki i tytułem: ”Koszmar rozumu”.

Niedawne dwa pierwsze tomy Stacha, wypełniły życie Franza skutecznie i w oczekiwaniu na tom ostateczny, zapomniałem o ukrytym gdzieś na półkach tomie Pawla, lecz nowe wydania Marginesów, skierowało mnie ku poszukiwaniom, żeby porównać te dwa tomy, odświeżyć inne spojrzenie na biografie, bo od pierwszego kroku Maxa Broda i jego „Opowieści biograficznej” z 1937 roku, kiedy to nazwisko  pisarza kojarzyło się jedynie z czarnym napojem, o Franzu napisano setki książek, a kilka nawet posiadam.

Znając na wylot losy ulubionego pisarza, z nieufnością przyjmujemy kolejne interpretacje nowych biografów.  U Stacha podziwiałem zagłębienie się w historie przodków rodziny Kafków, dotarcie bardzo daleko w głąb i widzę, że u Pawla mamy podobne podejście do tej prehistorii żydowskiej.

Przeklinany wszędzie ojciec Herman, niby źródło nieszczęść praskiego pisarza,  jest rzeczywiście herosem, który wydarł od losu, przyszłość syna, sam od czternastego roku życia walczący o przetrwanie,  wyszarpał pozycje o jakiej nie marzyli nawet jego  rodzice.  Historia z ojcem  Kafki to rozważania dla psychologów, choć pisanie o kompleksie Edypa, trochę mi nie pasuje do Franza. Za to wyskakują mi tu nieszczęśni bracia, jak  kukiełki z pudełka pojawiają się by zaraz umrzeć, a to na ucho, a to na odrę. Kim zostałby Georg ( pewnie nie Samsą, bo tamten to był  Gregor) a kim Heinrich? Z braćmi u boku Franz byłby mocniejszy, ale ta alternatywna rzeczywistość nie nadejdzie szybko, być może w filmie  byłoby to wskazane, albo w powieści   jakiegoś polskiego, zdolnego pisarza. Śmierć braci  ukształtowała tę rodzinę, rzucaną z miejsca na miejsce w centrum Pragi o czym Pawel skrupulatnie informuje. Rozpisuje się i dywaguje autor, niebezpiecznie zanudza  spragnionych biografii, opisami systemu kształcenia  wielokulturowego cesarstwa, rozpościera hektary niezdatnych do niczego informacji, gubimy się po drodze i nie zdążamy na  kolejny pociąg.

Pojawia się ten straszny wątek opiekunki ciągnącej małego Franza do szkoły, pod presją skompromitowania go przed nauczycielem. Pavel posiłkuje się mocno Freudem, o którym  wciąż wspomina, pokazuje jak środowisko, żydostwo, szkoła, okoliczności, kształtowały umysł małego, wrażliwego chłopca, wciąż wstydzącego się swojej pozycji, którą wyszarpał oszustwem i oczekiwaniem na karę, która nieuchronnie zdemaskuje jego marność. To jest ten minus opowieści Pawla, roztaczanie okoliczności, opisów sytuacji, gmatwanie, nudzenie, dywagacje, dygresje, mało wciągające, odsuwające nas od chudego Franza.

Audioteka wypuściła równocześnie audiobook, który sobie podsłuchuje i tam na szczęście można przeskoczyć te nudne fragmenty.

Pawel penetruje codzienność Kafki, jest skrupulatny, docieka i weryfikuje niektóre prawdy, kiedy to koledzy szkolni pisarza, po jego odkryciu literackim, nagle wygrzebują z pamięci epizody, trudne do zweryfikowania historie.

Szczegóły definiują biografię, więc mogę przypomnieć sobie tę śmieszną opowieść dorosłego już Franza, jak dwaj koledzy zdołali go uświadomić w sprawach seksu. Pisząc do siostry wspomina, że jeden z prawej, drugi z lewej, dali mu wykład, po czym Kafka reasumuje, że zapewne dalej oni wiedzą o seksie tyle co wówczas mu wykładali, podsumowuje ich żywot, pisząc, że obaj zostali w Pradze a nawet się ożenili, jednego oszpecił syfilis, natomiast drugi został profesorem od chorób wenerycznych. Cóż za historia, żywcem wyciągnięta z jakiegoś surrealistycznego opowiadania Kafki, albo tomu przygód Elisabeth Costello

Przerzuciłem się jednak z audiobooka czytanego przez Mateusza Bosaka, bo jednak Kafka wymaga papieru, a wydanie Marginesów jest poręczne i nie przypomina tomiska , którym można pozbawić przytomności nawet samego Hermana, do tego  nowe wydanie ma ładny papier i nawet tłoczone litery (chwała Abedik) i książka przyjemnie  jest szorstka w trzymaniu, co wiele dla nielicznych znaczy. Okładka z tą zagiętą obwolutą  obniża ostateczne wrażenie  zadowolenia z posiadania  klasowego przedmiotu. Nie pojąłem się porównania odległych tłumaczeń i czy tłumaczka Irena Stąpor cokolwiek zmieniła w swojej pracy z roku 2003, nigdzie o tym nikt nie wspomina. Sam Pawel urodzony w Breslau, co miło  się zazębia, ceniony był za swoje pisarstwo i ciekawe, czy wolał nową wielką synagogę od  tej pod Białym Bocianem? Biografia Kafki zdobyła jeszcze za życia Pawla spore uznanie, nominowana do American Book Award. Pani Irena tłumaczka romansów, chińskiej kuchni, sprawiła się poprawnie, czytamy bez zgrzytów, ale co można powiedzieć jeśli nie mam oryginału.

Przygoda z życiem Franza Kafki warta jest czasu studiowania tej biografii, jeśli marzy Wam się wybranie  na film Holland, bo warto rozszyfrować niuanse niektórych scen.

 

Zaszufladkowano do kategorii książki | Otagowano , , | Dodaj komentarz

Zawał

Opublikowano 31 sierpnia, 2025, autor: Moje Książki

Było śmieszne. Gdzieś fragmenty na szybko, wesołe przekomarzanki  z zachwiania zdrowotnego. Dobrze napisane, zachwyciły, ale w tamtym momencie pomyślałem, że nie udźwignę tematu umierania, szpitali, udręki. Kiedyś był Miron z „Zawałem” , Grynberg  podszedł podobnie pokazując  świat odrębny, świat czyhający na każdego – wystarczy wdepnąć w szpital i już nowy kosmos. Oswajanie rzeczywistości i chęć ucieczki, wtopienie się, rozpoznanie możliwości. Kiedy stajesz na granicy, przemodeluje się nagle wszystko i wyliczasz ostatnie razy, Jest tragicznie, a potem  dostrzegasz elementy humorystyczne  a rzeczywistość kreuje sytuacje które chciałbyś opowiedzieć.

Mikołaj Grynberg opisuje przygodę ze służbą zdrowia i nie ma tam narzekania, utyskiwania, jest realność możliwości wyjścia do toalety, dialogi z pielęgniarkami i lekarzami, towarzyszami niedoli. Spacery po oddziałach i przekonywanie siebie, że już mogę opuścić to surrealistyczne miejsce. Ludzie  tworzą wszystko, kontakt z lekarzem jest nieomal mistycznym przeżyciem.  Każdy  może to przeczytać po swojemu, porównać przygody z gatunku: ”nad przepaścią”.

Z jednej strony jest tu jakaś „fajność”, umiejętnie podsycony tragizm z lekkością codzienności, że łatwo nam się wtopić w ten klimat. Motyw krawędzi życia i powrotu, refleksje  jak to będzie beze mnie, te wszystkie piny do przekazania, testamenty, co zagrać  nad grobem, ustalenia wydają się niesamowicie ważne, bo nawet wtedy chcemy dobrze wypaść. Grynberg wchodzi głęboko w uczucia, mentalna wiwisekcja, odsłania to wszystko kim jesteśmy. Ostateczność nie jest przyjemna, choć kryje własne uroki, jest jak porządkowanie księgozbioru.

Oczekiwałem, że to będzie uwalniająca rozrywka, sumująca własne doświadczenia – to proza dla doświadczonych, wspominających.

Mógłbym też napisać, że to rzecz o miłości, nie tylko do siebie, miłości do życia, najbliższych i tych obcych, ratujących. Humor łagodzi  przygnębienie z umierania, tylko komu tam do śmiechu? Przygoda z zawałem  jest nauczką i zmienia wszystko – jedna chwila przestawia zwrotnicę na nowy etap, mniej wesoły od wcześniejszego, kiedy miało się tyle możliwości.Mikołaj Grynberg ujął ten czas fotograficznie, zatrzymał w kadrze chwile istotne dla własnej duszy, opisał momenty  i czułość, którą oddał prozą jest  kluczem tej książki. Grynberg się wyraził  jak potrafił, to subiektywne  historie, w których próbujemy się odnaleźć z własnym odchodzeniem.

Może będzie ciąg dalszy, już bez kolejnego zawału, refleksyjnie o życiu, co prześwituje w ostatnich rozdziałach, powrotu do normalnego funkcjonowania, co nie jest łatwo  kiedy się już było prawie po drugiej stronie.

Zaszufladkowano do kategorii książki | Otagowano , | Dodaj komentarz

Anna

Opublikowano 9 sierpnia, 2025, autor: Moje Książki

Kiedy odkrywałem Iwaszkiewicza, poznałem Annę i było to poznanie w  identycznym  stylu jak z twórczością Jarosława: wiedziałem, że była obfita, często filmowana, ale tak naprawdę nigdy nie przebrnąłem przez Brzezinę, a pamiętałem  najlepiej listy do Wajdy.

Więc ta żona przewijała się obok męża, była jak cień obecna, ale nieważna, a przecież miałem dylematy czy warto mieć jej dzienniki.

Biografia uderza z miejsca chorobą psychiczną, determinującą jej całe życie. Była osobowością dziwaczną, depresyjną, a jednak trwała w małżeństwie z pisarzem homoseksualnym, bo sama  niepewna własnej orientacji.

Skazana przez samobójstwo ojca na geny depresji, schowana w sobie, wrażliwa na sztukę, Prousta i Conrada.  Historia z matką nie  pomagała w leczeniu depresji, a  przesadny katolicyzm rujnował  normalne funkcjonowanie. Autorka  pokazuje Annę raczej z sympatią, nie szczędząc opisów jej słabości, na których raczej buduje jej osobowość. Krucha natura zgodziła się  wspierać męża, pomimo jego skłonności – Anna  nie oceniała, nie wypominała – była przyjacielem codziennym  i obowiązkową kochanką, która urodziła poecie dzieci. Czy Jarosław poślubił Hanię Lilpop z wyrachowania, czy raczej zakochał się w jej delikatnej naturze? Myślę, że zderzyły się tu obie przyczyny i małżeństwo  rozkwitło, choć  wymagało cierpliwości obu stron.

Sylwia Góra na szczęście nie poszła w stronę  kreowania Anny na walczącą feministkę, choć przesłanki  wskazywały świetny materiał biograficzny, udowadniający jak łatwo byłoby oskarżyć świat o niesprawiedliwość. Anna nie wierzyła w swój talent, a tłumaczenie Prousta  było w jej wykonaniu doskonałe; a jednak przekonanie o własnej niedoskonałości, depresja oraz dewocja, odwiodły ją od pracy literackiej, gdzie mogła odnieść sukces.

Strona Anny  jest niezmiernie skomplikowana psychologicznie i o ile w stronę Swanna  żona Jarosława szła dzielnie i z przekonaniem, to jej własny los zdaje się być niespełnionym talentem, a satysfakcja sprowadza się do 57 letniego małżeństwa z ukochanym Iwaszkiewiczem.

I do tego ta niesamowita Maria Morska, która nieustannie staje mi na drodze, że przydałoby się napisać i jej biografię.

Uczucia do Morskiej Anna opisuje szczegółowo w swoim dzienniku i ciekawie oddziela pożądanie fizyczne od promieniującej od ukochanej czystości erotycznej. Chłopięca uroda Iwaszkiewiczowej mogła  rzutować na jej orientację – mogła być pociągająca dla lubiącego chłopców Jarosława jak i dla  kobiecej  i subtelnej Marii.

Późniejsze przygody Morskiej w jednym pokoju z mężem i kochankiem, to przejmujący scenariusz  filmu grozy, psychologicznie  rujnujący wszystkich bohaterów.

Biografia Anny zostawia jednak szerokie pola przypuszczeń i niedopowiedzeń. Szczególnie  kuszące są te fakty z biografii, o których autorka  pisze bez zahamowań: a więc choroba psychiczna, Tworki, depresje, dewocja, homoseksualizm, porzucenie przez matkę, próby literackie…

Wszystko to na jednej głowie, przemieszanie talentów, próby literackie, Proust, cały ten galimatias odkrywa Annę w  kalejdoskopie błysków. Jeśli jeszcze dodamy do tego wojenne Stawisko, to ta Anna  gubi się kompletnie i przestaję ją widzieć  w  samotności taką, jaką była naprawdę. „W stronę Anny” idę  przebodźcowany i zdezorientowany,  co  w tym całym życiu było najistotniejsze – może jednak miłość do Jarosława, cierpliwość, pogodzenie się z losem, który wybrała w zamian za możliwość bycia  artystką, tłumaczem?

 

Zaszufladkowano do kategorii książki | Otagowano , , | Dodaj komentarz

Aszur

Opublikowano 6 lipca, 2025, autor: Moje Książki

Po niebieskiej Persji czas na mroczną Asyrię, sięgającą tak daleko wstecz, że objąć to trudno, chyba że postawimy się obok egipskiej cywilizacji, bo jakże abstrakcyjnie brzmią ślady sprzed 4 tysięcy lat?

W przypadku studiowania tych dziejów starożytnych, podziwiam tropicieli – historyków, rekonstruujących chronologię, zwyczaje, imiona – i nieustannie zadaję sobie pytanie jak było naprawdę, jak wyglądało przekazanie władzy królewskiej, te morderstwa, zamieszanie w pałacach, strach i krew.

Asyria jako imperium – nie było tak łatwo, bo wokół straszliwi sąsiedzi z Babilonem i plemionami  perskimi, lokalni władcy, podstępni i z ambicjami. Pojedynczy królowie wszczynali wojny z sąsiadami, mordowali, obdzierali ze skóry, narzucali podatki i przesiedlali swoich na nowe tereny, stopniowo parli na boki aż stali się imperium.

Schodzimy w dół całymi wiekami i wkrótce historia zaczyna się zazębiać. Jest już Babilon i rodzi się Persja, zaczynają się stykać interesy i ambicje.

Jakaż szkoda, że tereny te obecnie tak niedostępne, bo chciałoby się pojechać tam i rzucić wzrok na resztki tego co kiedyś tętniło cywilizacją. Gdy patrzy się na zdjęcie współczesnego Aszur, albo na Niniwe, to  aż żal, że nie da się cofnąć o tysiąclecia, żeby ujrzeć te pałace i ludzi wokół. Jakieś ślady przetrwały, reliefy, listy na tabliczkach, raporty, meldunki, wykopane , połamane, niekompletne – sklejają to wszystko mądrale i jakże mogą się mylić w interpretacjach…

Fascynujące przepowiednie i modlitwy. Za króla Asarhaddona,  wsadzono na zastępstwo niewolnika, bo przepowiednia  po zaćmieniu księżyca głosiła rychłą śmierć króla. Nieszczęsnemu zastępcy dano nawet dziewicę i ciekawe byłoby poznać jego wrażenia z tych dni, kiedy czuł się królem, ze świadomością, że za chwilę i tak go zabiją, żeby wróżba się spełniła bezpiecznie dla prawdziwego władcy. Jaki to świetny scenariusz dla filmu o starożytności, z dylematami i zwrotami akcji, godnymi  Pasikowskiego.

Asyria zdaje się być bardziej tajemnicza i posępna niż Persja, choć wiele historii łączy te imperia – podboje i kult Marduka, najazdy  i marzenia o Egipcie.

„Asyria” zdaje się być bardziej podręcznikowa, napisana szorstko i jest tu mniej  możliwości snucia wyobrażeń o losach poszczególnych osób. Władcy mieli identycznie trudno, chroniąc  swoich najbliższych, ale autor bardziej jednak skupia się na ogólnych warunkach kształtowania się imperium.

W tej kolebce cywilizacji tkwi jak diament Babilon, łupiony, niszczony, odbudowywany, ze swoimi bogami, wywożonymi posągami, mordowanymi królami, narzucanymi religiami między Elamem a Aszurem, w dzisiejszym Iraku, zniszczonym wojnami.

Poznajemy starożytnego bibliofila  Aszurbanipala gromadzącego tabliczki do czytania, tworzącego wielkie biblioteki, odnalezione po wiekach, połamane, zabierają czas specjalistom od składania i odczytywania. Wyobrażanie sobie przeszłości historycznej  to efekt kartkowania tego dzieła, a zastanawianie się  nad losem Szamasz- szumu-ukina, którego imię jest na tyle fascynujące, że postanowiłem o nim wspomnieć.

O ileż ciekawsze byłyby lekcje historii, gdyby nie kazano nam wkuwać faktów, a operowano historiami z takich dzieł, fascynowano  i zadziwiano  metafizyką postaci zapisanych w dziejach – tak właśnie pamiętam meteora na zastępstwie w liceum, który wciąż powtarzał imię Marka Tuliusza Cycerona i dzięki temu, mogę podkładać jego tomisko pod chwiejące się krzesło.

„Asyria”  Eckarta  Frahma pokazała mi jak mało nauczyłem się w szkole o Mezopotamii i dlaczego chciałbym tam pojechać zobaczyć ruiny Aszur.

Zaszufladkowano do kategorii książki | Otagowano , , , | Dodaj komentarz